INTERVISTALAJME

INTERVISTË ME POETIN FATOS ARAPI

( Intervistë marrë nga libri “Kaleidoskop i Letërsisë Shqiptare i autores Vera Pelaj)

Fatos Arapi lindi më 1930 në Zvërnec të Vlorës, ndoqi studimet për ekonomi në Sofje, mandej punoi në Tiranë në fillim si gazetar dhe më vonë për një kohë të gjatë si pedagog. Fatos Arapi, bashkë me Ismail Kadarenë dhe Dritëro Agollin, bën pjesë në ata poetë që sollën një kthesë të rëndësishme në poezinë shqiptare të viteve 60. Arapi solli në këtë poezi elemente të modernizmit, madje të hermetizmit. Ai u orientua nga poezia filozofike. Veçanërisht origjinale janë dy përmbledhjet e tij të para poetike “Shtigje poetike” (1962), “Poema dhe vjersha” (1966), “Ritme të hekurta” (1968) është më konformiste. Më 1971 i botohet në Prishtinë vëllimi “Kaltërsira”. Vëllimin “Më jepni një emër” ia ndaloi diktatura. Pasojnë vëllimet: “Drejt qindra shekujsh shkojmë” (1977), “Fatet” (i botuar në Prishtinë më 1979), “Duke dalë prej ëndrrës” (1989). Pas rënies së diktaturës botoi vëllimet: “Ku shkoni ju statuja”, T. 1990, “Dafina nën shi”, T. 1991, “Ne, pikëllimi i dritave”, T. 1993, “Unë vdiqa në brigjet e Jonit”, Shkup, 1993, “Më vjen keq për jagon”, T. 1994, In tenebris, T. 1996. Fatos Arapi është një poet që parapëlqen temat ekzistenciale dhe një nga poetët e rrallë shqiptarë që trajtojnë në poezinë e tyre temën e detit. Ka shkruar edhe romanet “Dhjetor i shqetësuar” (1970), “Dikush më buzëqeshte” (1972, ribotuar në Prishtinë më 1973), “Shokët”, 1974, “Deti në mes”, 1986 dhe novelat “Pata e egra” (1970) dhe “Cipa e dëborës”. Ka shkruar edhe vëllime me kritikë letrare.

–         Zotëri  Arapi! Urime për çmimin “Kurora e Artë”, me tё cilin ju nderuan këtë vit në takimin e Strugës. Ju jeni poeti i parë shqiptar që nderoheni me këtë çmim. Si e pritët?

Fatos Arapi: Natyrisht, e prita me gëzim. Jo aq tepër për emrin tim, se sa për poezinë shqiptare, e cila tashmë, mendoj se futet ose bashkërenditet edhe nga pikëpamja e vlerësimeve me bashkëshoqet e saj ballkanike dhe evropiane sepse poezia shqiptare me të vërtetë është poezi e fuqishme, e cila i ka kryer shumë mirë detyrat e saj ndaj vendit dhe ndaj poezisë. Po sigurisht tani, mendoj që me këtë rast, futemi edhe ne në analet e përgjithshme të saj dhe bëhemi si motër me poezinë ballkanike dhe me atë  evropiane.

–         Në vitet ’70, derisa u shemb “Rilindja”, njëra ndër shtëpitë botuese më të mëdha që ka pasur Ballkani, ka botuar disa nga librat tuaj, qoftë me poezi, qoftë me prozë. A ju kujtohen titujt e atyre librave?

Fatos Arapi: Po, më kujtohen, p.sh. librin “Kaltërsia” ma ka sjell vetë dorasi poeti kosovar Esad Mekuli, tё  redaktuar nga poeti Ali Podrimja. Pastaj vëllimi, i cili më ka bërë shumë punë, sepse në njëfarë kuptimi më ka shpëtuar, ka qenë vëllimi “Fatet”. Kjo përmbledhje prapë ka qenë e redaktuar nga miku im Ali Podrimja. Ka qenë një vëllim që më ka ndihmuar jashtëzakonisht shumë, sepse evidentonte këtë poet të veçantë. Me autoritetet këtu, unë vazhdimisht kam qenë  kundër. Jo tamam në kuptimin disident, por gati gati sa nuk i kisha prangat në duar. E vëllimi “Fatet”, m’i ka hequr prangat nga duart, për mendimin tim.

–         Si poet, ju keni përcjellë rrjedhat e poezisë në hapësirën shqiptare. A mund të veçoni ndonjë gjeneratë poetësh?

Fatos Arapi: Për fat të keq, një pjesë e tyre, pёr tё cilin  më vjen shumë keq, nuk janё  mё. Do tё veçoja Azem Shkrelin, i cili ka qenë një nga kulmet e poezisë shqiptare dhe i cili meritonte më shumë sesa unë çmimin. Pastaj ju nё Kosovё keni një plejadë të tërë poetësh. Unë nuk dua t’i përmend emrat sepse jam i bindur që do të harroj ndonjё  dhe nuk është e drejtë që të përmend emrat, por poezia kosovare dha një ndihmesë jashtëzakonisht të madhe. Gjithashtu edhe këndej nga ana jonë ka pasur. Është plejada tjetër e poetëve të viteve ’60, dhe jo vetëm të viteve ’60, por edhe e viteve ’70, të cilët kanë bërë çka është e mundur për poezinë. D.m.th poezia, unë e thashë që në fillim dhe dua të kuptohem, që poezia shqiptare i ka kryer detyrat historike të imperativit historik të saj, i ka kryer shumë mirë në ato kushte shumë të vështira, në të cilat është ndodhur.  

–         Kritika shqiptare, brezin tuaj, e ka konsideruar si fillim të mbarë të fjalës shqipe. Brezi juaj, Agolli, Arapi dhe Kadare, keni kontribuar mjaft në gjininë poetike. Çfarë mendoni për brezat e rinj?

Fatos Arapi: Dëgjoj shumë andej e këndej pesimistё  që flasin rreth letërsisë në përgjithësi dhe rreth poezisë. Por unë nuk jam pesimist. Unë mendoj se letërsia ecën. Po krijohen emra, po vijnë gjenerata të tjera dhe poezia nuk do të mbetet në mes të rrugës. Përkundrazi, me traditën që është krijuar tanimë dhe me tendencat e shumëllojshme të larmishme që janë krijuar me një teknologji krejt të re, poezia do tё shkojё pёrpara. Pastaj, fakti është që në përgjithësi letërsia shqiptare tashmë e ka të qartë synimin e saj drejt lirisë së njeriut, drejt të drejtave njerëzore të njeriut, në përgjithësi, sigurisht të kombit shqiptar dhe të njeriut shqiptar,  në veçanti, mendoj se kjo letёrsi është në rrugë të drejtë. Nuk duhet të jemi pesimistё. Unë jam optimist. Natyrisht në moshën time dhe me sëmundjen që kam, nuk mund t’i ndjek të gjithë, por jam optimist dhe ata ecin, ecin… 

–         Prania  juaj vërehet edhe te disa poetë d.m.th janë ndikuar nga  krijimtaria juaj.

Fatos Arapi: Është krejt normale ajo sepse në fillimet e veta, çdo poet është si puna  e fëmijës, që do ta kërkojë dikë që ta marrё për dore dhe ajo është krejt normale. Por, vjen një moment që ai e kupton që duhet të shkëputet nga dora dhe duhet të ecё vetë në këmbët e veta dhe atёherë fillon te eci poeti. Poeti nuk është gjë tjetër veçse është personaliteti i tij, shpirt i tij dhe kultura e tij. Kështu që, ai do ta gjejë vetveten. Mos u shqetësoni nga ajo sepse është në influencën e këtij apo atij poeti, nuk ka rëndësi. Me kalimin e kohës ai do ta gjejë vetveten, nëse është poet, po e nënvizoj, nëse është me të vërtetë poet, nëse ka lindur vërtet poet, siç thoshin antikët latinë dhe nëse ka lindur vërtet poet, ai do ta gjejë rrugën e vet. Nuk ka ndonjë gjë për t’u shqetësuar aty.

–         Në vitet ’70, një grup shkrimtarësh iu kundërvunё realizmit – socialist. Teksti ishte “Vox clamantis in deserto – Zëri i humbur në shkretëtirë”. Pati shkaktuar shqetësime mjaft tek ne. Te ju si është pritur, pasi  ishin kohë të vështira?

Fatos Arapi: Tek ne ajo erdhi si një lajm, si një fenomen që ka ndodhur. Nuk ka pasur shumë rëndësi tek ne fakti se çfarë bëhej. D.m.th, në këtë pikëpamje se çfarë thoshnin teorikisht. Brezi i viteve ’60, kur  erdhëm ne, më tepër shikonte krijimet e veta  dhe mbështetej  tek këto krijime duke lexuar poetët botërorë në përgjithësi dhe poetët dhe poezinë tuaj në përgjithësi. Ne shikonim më tëpër krijimet sesa anën teorike sepse ana teorike, tek ne ishte veçanёrisht  e ndaluar. Ju kishit më shumë liri e po ashtu edhe kritikët tuaj, kishin më shumë liri. Prandaj edhe sot e kësaj dite, inteligjenca e kritikës tek ju, është shumë më e fortë sesa këtu tek ne. Akoma tek ne nuk e kemi bërë kapërcimin e personaliteteve të mëdha, të vërteta e të fuqishme të kritikës. Nuk është se neve na kanë ndihmuar kritikët, por ne krijuesit vetë kërkonim dhe ne mbështeteshim vetë në krijimin tonë. Po e kemi dëgjuar atë “Vox clamantis in deserto – Zëri i humbur në shkretëtirë”.

–         Vëllai i juaj Vlashi, është mjaft i pranishëm në poezinë tuaj, ju keni shkruar edhe një libër për të. Ai ishte luftëtar në LNÇ, por fati deshi që ai ta pësonte mu nga ata bashkëluftëtarё. Si duket edhe ju keni pasur mjaft probleme nga qeveria e atëhershme?

Fatos Arapi: Po, kam pasur shumë probleme. Të flasim hapur, e kam pasur mbi kokë gjithmonë familjen Shehu, pra familjen e Mehmet Shehut. Por, megjithatë, në kushtet në të cilat kam kaluar, është për t’i thënë zotit shyqyr që arrita në ditët e sotme, që arrita të jem gjallë.

–         Ku vete letërsia shqipe sot?

Në çështjet e letërsisë, nuk mund të flitet kështu. Unë e kuptoj dhe dëgjoj gjithnjë ankime. Letërsia ka ligjet e veta dhe me një moment të caktuar, atje ku ti nuk e pret, del një talent, i cili bën sintezën, bën përgjithësimin e një plejade të tërë, e cila ka punuar. Shembull le të marrim vitet ’35. Nuk ka qenë vetëm Lasgush Poradeci, po në vitet ’35 këtu ka pasur një gjeneratë të tërë shkrimtarësh. Ka qenë Ali Asllani, ka qenë Asdreni, Fishta, pastaj të rinjtë Petro Marko, Nexhat Hakiu, kanë qenë plot, mirëpo në një moment të caktuar, poezia bën sintezën e vet dhe del një talent i fuqishëm  cili sintetizon të gjitha këto. Kështu p.sh. një sintezë e tillë është edhe poezia e Lasgush Poradecit, e cila nuk mund të themi se përfaqëson të gjithë atë gamë të madhe të poezisë shqiptare, që ekzistonte atëherë.  Natyrisht Fishta ishte një Fishtë, Ali Asllani ishte një Ali Asllan, Asdreni qe një Asdren, Lasgushi një Lasgush, por sidoqoftë krijoheshin sintezat, kështu që nuk duhet të jemi pesimistё  në këto gjëra dhe nuk duhet t’i kërkojmë në letërsi përnjёherësh gjërat. Ato sinteza janë sinteza historike, historia i bёn ato zhvillime.

–         A mund të shikohet letёrsia si në të kaluarën e copëtuar, pasi  nuk ekzistojnë më kufinjtë në hapësirën shqiptare?

Fatos Arapi: Jo, jo, jo. Sot letërsia shqiptare mendoj unë, ka mundësi komunikimi, mundësi leximi. Gjithnjë e më shumë është duke u bashkuar, janë duke u shkrirë njëra me tjetrën dhe duke patur ndikime njëra mbi tjetrën degёt e saj. Unë p.sh, shoh ndikime të ndryshme tek të gjithë poetët qoftë edhe tek vetvetja ime. Ndikohem qoftë edhe nga një poet i ri, i cili më jep një figurë shumë të bukur p.sh në një poezi shfaqet një figurë shumë e bukur, unë ndikohem menjëherë. Unë mendoj se poezia shqipe sot, i ka të gjitha kushtet që të eci bashkarisht nё tё tёra degёt dhe bashkërisht do të eci, s’ka se si ecën ndryshe.

–         Sa është e pranishme letërsia shqipe në hapësirën evropiane?

Fatos Arapi: Pengesa e madhe pёr kёtё është vetëm gjuha. Është gjuha që është një gjuhë e vogël dhe e veçantё dhe është një gjuhë ndoshta, ndoshta, e vështirë për t’u mësuar. Pastaj janë shteti dhe politika jonë, qё nuk i japin rëndësi fare problemit të përkthimeve kështu që, përkthimet janë bërë monopol të disave, të cilëve të them të drejtën, unë nuk iu afrohem fare e as nuk u jam afruar ndonjëherë, as nuk do të provoj. Unë shikoj punën time por, letërsia shqipe si letërsi, është letërsi që ka personalitete shumë të fuqishme. Shkrimtarët shqiptarë, e kanë krijuar atdheun e tyre estetik tashmë. Shqipërinё estetike. Kjo është shumë më e rëndësishme sepse kjo do të edukojë brezat e ardhshëm, ata do të kalojnë këto tollovira që kalojmë neve tani, do të vijnë brezat e ardhshëm, e ata do të edukohen nga atdheu estetik. E nënvizoj ATDHEU ESTETIK, që kanë krijuar shkrimtarët shqiptarë me gjeneratat e tyre. Dhe këto gjenerata, e kanë bërë mirë, e kanë bërë me dinjitet, e kanë bërë me një kulturë të fortë evropiane, detyrën e tyre ndaj këtij atdheu estetik të tyre.

–         Fërkimet në mes të krijuesve janë të pranishme. Si i shihni ju, z. Arapi?

Fatos Arapi: Ajo është e natyrshme, as mos u trondisni fare. Që në kohët antike, Juvenali, poeti romak, thoshte “ Po ku ka në Romën e vjetër një kënd që nuk punohen pranga për poetët”? Edhe unë kam një poezi që them që “poetët lindin me pranga në duar…”. Poetët lindin me pranga në duar, por ata nuk i shohin prangat. Kjo është ana e mirë e tyre. Ata nuk i shohin prangat sepse ata ndjekin idealet e lirisë, idealet e humanizmit, idealet e njerëzimit, të poezisë së tyre, të anës së bukur, të harmonisë, të dashurisë midis popujve, midis njerёzve, të zhbirimit të shpirtit njerëzor, i cili është kaq i pasur. Kështuqë, edhe pse lindin me pranga në duar poetët, vazhdojnë punën e tyre dhe poezia vazhdon punën e saj. Megjithëse thonë të zhduket, jo andej e jo këndej, ato fjalë nuk janë asgjë, poezia do të jetojë sa të jetë njerëzimi.

–         A kemi ne shqiptarët, kandidatë të denjë për çmimin Nobel për Letërsi?

Fatos Arapi: Këtu më vure në një pozitë jo të mirë. Këto çmimet janë nganjëherë fatet, janë momente komplekse, bile bile, ishte një tezë sipas sё cilёs nganjёherë çmimet i zhvlerësojnë shkrimtarët dhe poetët, por  nuk kemi çka ju bëjmë. Derisa ekzistojnë, ekzistojnë. Nuk di çfarё të them për ato punë.

–         A mund ta përmendësh ndonjë nga shkrimtarët tanë, që ti do ta nominoje për këtë çmim?

Fatos Arapi: Për çmimin Nobel? Ta nominoja unë? Nuk do të pranoja ta bëja këtë punë, jo se ka apo nuk ka. Mund të ketë, mund të mos ketë, por, unë vetё  nuk do të guxoja dhe nuk dua që të merrem me këtë punë që të përcaktoj sepse për mua nuk ka shumë rëndësi.

–         Diçka për fund?

Fatos Arapi: E para dhe e gjitha, shkrimtarёt të studiojnë vetveten, shpirtin e tyre, ta kultivojnë shpirtin e tyre, ta bëjnë atë shpirt me të vërtetë një shpirt të një njeriu të epokës në të cilën jetojmë, epokë e cila është me të vërtetë shumë e zhurmshme, shumë e vrullshme, por që jep mundësi shumë të mëdha për zhvillimin e shpirtit njerëzor. Mbi të gjitha, ne shqiptarët, kemi nevojë të njohim vetveten, të njohim historinë tonë, sidomos të kaluarën historike dhe të mos e ulim kokën para askujt. Por në të njejëtn kohë, të kemi dashuri, respekt, dinjitet për çdo njeri, për të gjithë. Për fqinjët, për njeriun në përgjithësi. Liri, njerëzi dhe dashuri midis njerëzve. Ky është mesazhi im.

Show More

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button
Close
Close